تبلیغات
دانشنامه امام رضا (ع) Imam Reza(As) Encyclopedia - سرگذشت سقا، سقاها و سقاخانه های حرم امام رضا(ع)
سرگذشت سقا، سقاها و سقاخانه های حرم امام رضا(ع)
مربوط به موضوع:  حرم امام رضا (ع ) | 

برای فهمیدن جواب این سؤال كه سقا چیست، و سقاها چه كسانی هستند و سقاخانه های حرم مطهر چه راه پرپیچ و خمی را در مسیر تاریخ طی كرده اند تا به امروز و اینجا رسیده اند، مجموعه ای بهتر از اداره اسناد و بایگانی های آن روزگار سراغ نداشتیم، نشستیم پای توضیحات الهه محبوب كارشناس این مجموعه و رسیده ایم به اینجا.


كمبود آب در ایران نمود سقاخانه و شغل سقایی را بیشتر نمایان می كند بویژه در اماكن مذهبی كه سقاخانه های زیادی از سوی متولیان امر ساخته شده و سقایان آب زوار را تأمین می كردند. گفته می شود: سنگاب خوارزمشاهی كه در موزه آستان قدس رضوی وجود دارد، قبلاً در محل راهرو سقاخانه نصب بوده و آب آشامیدنی زوار را تأمین می كرده است الهه محبوب، كارشناس پژوهش مدیریت اسناد می گوید: آنچه به طور مكتوب در رابطه با این موضوع دست ما رسیده است، مربوط به عصر صفویه است، به طوری كه در این دوران سقایی به عنوان یك شغل و سمت در مجموعه تشكیلات رضوی به كار رفته و سقایان مواجب و حقوق دریافت می كردند.

محبوب از نخستین نمونه های اسناد در زمان شاه عباس اول صفوی یاد می كند و اینكه در این دوره گروهی به نام سقایان بوده اند كه جزو كاركنان محسوب می شدند. محبوب توضیح می دهد: از دوره شاه سلیمان صفوی و زمان تولیت میرزا شاه تقی الدین رضوی نیز اسناد پرداخت مواجب به سقایان موجود است كه اصطلاح دوره ای آنها«سقایان آب پاش صحن» بوده و گروهی را شامل می شده كه همراه با سقایان نظافت و شستشو ی صحن را انجام می دادند یا علاوه بر آب دادن به زوار وظیفه نظافت صحن را هم عهده دار بودند.

«سقایان سرطاس» و «سقایان راتبه» عنوانهای دیگری است كه این كارشناس از آن یاد كرده و نمایانگر شغل سقایی و سقاباشی در تشكیلات آستان قدس رضوی است.

 

*سقاخانه های افشاریه

«در اسناد دوره افشاریه نام دو سقاخانه ذكر شده است» محبوب با این اشاره توضیح می دهد: سقاخانه قدیم یا همان سقاخانه دوره شاه سلیمان و شاه سلطان حسین كه در این زمان هم فعال بوده و سقاباشی آن مواجب دریافت می كرده و هزینه هایی چون تأمین یخ، نمك و سقایان را شامل می شده و سقاخانه جدید سلطانی كه هنوز هم در صحن انقلاب وجود دارد و به فرمان نادرشاه افشار ساخته شده و به همین نام معروف گردیده است. طبق اشارات وقف نامه ها، كاركنان این سقاخانه سقاباشی ها و سقاها را شامل بوده كه وظایف آنها خریداری یخ به هنگام گرمی هوا و صرف آن برای سقاخانه و تأمین روشنایی آن در شب بوده است.در این وقف نامه ها مصارفی برای پرداخت چهار سقای راویه كش و خرج استوان آنها تعیین شده كه هر روز آب را از حوض انبار حمل كنند.

*قاجاریه و سقاخانه ها

محبوب می گوید: سقاخانه های حرم در دوره قاجاریه علاوه بر افزایش نسبت به دوران قبل تغییراتی داشته اند و شامل سقاخانه طلا(نادری)، سقاخانه ایوان طلا، سقاخانه موتمن السلطنه وسقاخانه میان عمارت می شده است. به گفته او، روشنایی سقاخانه در این دوره توسعه داشته و معمولاً در قسمتهای مختلف آن چراغ وجود داشته است. در این مورد اقداماتی نیز برای نظم دادن به كار سقایان انجام شده و هزینه هایی بابت تعمیر پنجره سقاخانه ممر سقاخانه دارسی سقاخانه اختصاص یافته است.

*سقاخانه ایوان طلا

سقاخانه ایوان طلا بین راهرو دارالسیاده و ایوان طلا بوده همان جایی كه سنگاب خوارزمشاهی نصب بوده است. از این رو می توان گفت، قدیمی ترین سقاخانه حرم محسوب می شده است.

*سقاخانه میان عمارت

سقاخانه میان عمارت كه هیچ نامی در منابع نداشته و فقط در اسناد با این نام شناخته شده است، آن جا كه تعمیرات گنبد و مواجب پرداختن به كاركنان آستان قدس رضوی خبر می دهد. به هر حال معلوم نیست این سقاخانه در كدام قسمت حرم و تا كی پابرجا بوده اما تا سال 1331 نام سقاخانه میان عمارتی در اسناد هست.

*سقاخانه صحن نو

وموتمن السلطنه با مستشار الملك، بانی سقاخانه ای در وسط صحن نو(آزادی) بوده كه ابعاد و اندازه آن تا اندازه ای شبیه سقاخانه نادری بوده است.

ظاهراً در دوره پهلوی و در زمان نیابت تولیت محمد ولی اسدی به سال 1307 این سقاخانه خراب و به جای آن حوض بزرگی در وسط صحن ساخته شده كه سنگاب سقاخانه هم در وسط حوض قرار داشته است.

ظاهراً شغل سقایی فقط مختص به سقاخانه ها نبوده و در قسمتهای دیگر سقایانی حضور داشته و وظایفی را انجام داده و بابت آن حقوق دریافت می كردند، چنانچه در اسناد كارخانه زواری، كشیك خانه و قهوه خانه مباركه نیز حضور سقایان قابل لمس است، سقایانی كه غیر از آب دادن وظایف دیگری چون كر بستن، نظافت حوض صحن عتیق و انجام خدمات در مراسم تعزیه خوانی را عهده دار بودند.


نویسنده : شرمنده شهدا   | نظرات()